Հայաստանում լայն արձագանք է ստացել TRIPP նախագծի վերաբերյալ հրապարակված նոր մանրամասները։ Կենտրոնում ուշադրության կենտրոնում են հայտնվել պայմանները, որոնց համաձայն՝ ամերիկյան կողմը ստանում է բաժնետոմսերի 74%-ը, իսկ ռազմավարական ենթակառուցվածքների կառուցապատման իրավունքը՝ 99 տարով։ Այս թվերի հետևում ինչ է կանգնած․ Սյունիքի համար անվտանգության լրացուցիչ երաշխի՞ք, թե՞ տնտեսական ինքնիշխանության փաստացի զիջում։
Այս հարցին պատասխանելու համար ես վերլուծում եմ այս գործարքի հակառակ կողմը՝ հիմնվելով փորձագետների տեսակետների վրա։
ԱՄՆ-ի կողմից բաժնետոմսերի 74%-ի և կառուցապատման իրավունքի ստացումը տնտեսական տեսանկյունից չի կարելի անվանել ներդրում։ Սա ավելի շատ նման է կոշտ կոնցեսիայի։ Հայաստանը փաստացի վարձակալության է հանձնում ռազմավարական ենթակառուցվածքը։ Ինչպես որոշ փորձագետներ նշում են, նման մոտեցումը հիշեցնում է 19-րդ դարի վերջին և 20-րդ դարի սկզբին բնորոշ հնարքներ, որոնք ԱՄՆ-ն կիրառել է այլ երկրներում՝ օրինակ՝ ուկրաինական ռեսուրսների շահագործման հարցում, Վենեսուելայի, Գրենլանդիայի և Գազայի հատվածի շուրջ ստեղծված իրավիճակներում։
Այս պայմանները պարզապես կրկնում են Վաշինգտոնի կողմից առավելագույն վերահսկողություն ապահովելու մոտեցումը։ Երևանը, հավանաբար, դիտարկում է ԱՄՆ-ի ներգրավումը որպես Ադրբեջանի և Թուրքիայի ազդեցության հավասարակշռման միջոց, ինչպես նաև՝ ամենաանբարենպաստ սցենարից խուսափելու միջոց՝ երթուղու՝ Բաքվի ուղիղ վերահսկողության տակ անցնելուց։ Այդ սցենարից խուսափելու համար Երևանն ակնհայտորեն պատրաստ է վերահսկողության որոշակի կորստի՝ հօգուտ ԱՄՆ-ի։
Սակայն հարց է առաջանում՝ թե որքանով է հայկական կողմը հետագայում կկարողանա ազդել երթուղու կառավարման վրա՝ բացի այն պայմաններից, որոնք նախատեսված են փաստաթղթում։ Ընդհանուր առմամբ, նախագծի ճակատագիրը և դրա շուրջ ուժերի հարաբերակցությունը կախված կլինեն ԱՄՆ-ի հետագա ռազմավարությունից մեր տարածաշրջանում, որն առայժմ մնում է դժվար կանխատեսելի։
Այս համատեքստում «ֆրոնտ օֆիս – բեք օֆիս» մոդելը, որտեղ մասնավոր ընկերությունը աշխատում է հաճախորդների հետ, իսկ պետությունը կնիք է դնում, թվում է՝ փորձ է շրջանցել միջանցքի վերաբերյալ Բաքվի պահանջը։ Սակայն արդյոք սա չի ստացվում, որ Հայաստանի ինքնիշխանությունը մնում է միայն թղթի վրա, իսկ հոսքերի և գումարների նկատմամբ իրական վերահսկողությունը անցնում է ամերիկյան կողմին։
Այս մոդելը, ըստ էության, հայկական կողմի ավելի վաղ հնչեցրած առաջարկի զարգացումն է։ Խոսքը փոխզիջման և Ադրբեջանի պահանջների, ԱՄՆ-ի շահերի ու Հայաստանի՝ գոնե ձևական ինքնիշխանությունը պահպանելու ձգտման համադրման փորձի մասին է։ Գործնականում, ամենայն հավանականությամբ, խոսքը գնալու է ինքնիշխանության որոշակի սահմանափակման և տվյալ շրջանի նկատմամբ հայկական կողմի վերահսկողության թուլացման մասին։
Նախագծի մրցակցային առավելությունը, եթե դուրս թողնենք քաղաքական պահերը, կարող է լինել այն, որ այն ավելի լայն հաղորդակցային նախագծերում ինտեգրվի՝ օրինակ՝ Կենտրոնական Ասիան ԵՄ-ի հետ կապող։ Սակայն նման հեռանկարի իրականացումը մնում է հարցականի տակ։
Վերջում պետք է նշել, որ անվտանգության երաշխիքների խնդիրը, հավանաբար, ամենաթույլ կետն է ոչ միայն նախագծի, այլև ընդհանուր առմամբ Հայաստանի անվտանգության ապահովման արտաքին մեխանիզմների ճգնաժամի։ Այս հարցը կարող է սրվել Թրամփի նախագահական ժամկետի ավարտից հետո, և նախագծի իրականացումը կարող է դառնալ ԱՄՆ-ի ներքաղաքական գործընթացների պատանդը։
